Hiperkalemi (potasyum yüksekliği), kandaki potasyum düzeyinin laboratuvarın normal üst sınırını aşmasıdır. Bu sınır laboratuvara göre değişir ve genellikle 5,0-5,5 mmol/L arasındadır. En sık böbreklerin potasyumu yeterince atamadığı durumlarda ve bazı ilaçların etkisiyle görülür. Beslenmedeki temel adım şudur: Muz, kuru meyveler, kuruyemişler, patates, ıspanak ve kuru baklagiller gibi potasyumu yüksek besinleri doktorunuzun belirlediği hedefe göre sınırlamak, yerine elma, armut, yaban mersini, pirinç ve makarna gibi düşük potasyumlu seçenekleri koymak, sebzeleri de küçük doğrayıp bol suda haşlayarak suyunu dökmek.

Baştan bir hatırlatma yapayım: Potasyum kısıtlaması herkes için doğru değildir. Böbrekleri sağlıklı biri için meyve ve sebzeden zengin beslenme oldukça değerlidir. Kısıtlamanın gerekip gerekmediğine ve ne kadar olacağına kan tahlilleriniz, böbrek fonksiyonunuz ve kullandığınız ilaçlar bakılarak doktorunuz ya da nefroloğunuz karar verir. Bu yazı genel bir rehberdir, size özel bir planın yerini tutmaz.

Hiperkalemi (Potasyum Yüksekliği) Nedir?

Potasyum, kalp ritmi, kas kasılması ve sinir iletimi için vazgeçilmez bir mineraldir (elektrolit). Vücuttaki potasyumun yaklaşık %98'i hücrelerin içinde bulunur, kanda ise çok küçük ama sıkı biçimde korunan bir miktar dolaşır. Bu dengeyi asıl sağlayan organ böbreklerdir: Vücuttan atılan potasyumun yaklaşık %90'ı idrarla, geri kalanı büyük ölçüde dışkıyla atılır.

Kan potasyumu birçok kaynakta yaklaşık 3,5-5,0 mmol/L aralığında normal kabul edilir. Laboratuvara göre üst sınır biraz daha yüksek olabilir, örneğin İngiltere'deki bazı laboratuvarlar 5,3 mmol/L kullanır. Potasyum için mmol/L ile mEq/L aynı değere karşılık gelir. Bu yüzden kendi sonucunuzu her zaman tahlil raporunuzdaki referans aralığına göre değerlendirmelisiniz. İngiltere Böbrek Derneği (UKKA) ve Avrupa Resüsitasyon Konseyi (ERC), 5,5 mmol/L ve üzerini hiperkalemi kabul eder ve şöyle derecelendirir (başka kaynaklarda sınırlar biraz farklı olabilir):

  • Hafif: 5,5-5,9 mmol/L
  • Orta: 6,0-6,4 mmol/L
  • Ağır: 6,5 mmol/L ve üzeri

Potasyumun düşük olması da en az yüksekliği kadar önemlidir. Bu konuyu potasyum düşüklüğü (hipokalemi) yazımda ayrıntılı anlattım. İki durumun beslenme yaklaşımı birbirinin tam tersidir, bu yüzden hangi tabloda olduğunuzu bilmek çok önemlidir.

Potasyum Neden Yükselir?

Potasyum yüksekliği nadiren tek bir nedene bağlıdır. Çoğu zaman birkaç etken bir araya gelir:

  • Böbrek fonksiyonunda azalma: Kronik böbrek hastalığı ve akut böbrek hasarı en sık nedenler arasındadır. Böbrekler potasyumu atamadığında, normalde sorun yaratmayacak miktarlar bile kanda birikebilir.
  • Bazı ilaçlar: Tansiyon ve kalp ilaçlarından ACE inhibitörleri ve ARB'ler (anjiyotensin reseptör blokerleri), potasyum tutucu idrar söktürücüler (ör. spironolakton), bazı ağrı kesiciler (NSAİİ, ör. ibuprofen, naproksen, diklofenak), bazı antibiyotikler (ör. trimetoprim) ve potasyum takviyeleri potasyumu yükseltebilir. Bu ilaçların birçoğu kalbinizi ve böbreklerinizi korumak için verilir. Hiçbir ilacı kendi başınıza bırakmayın ya da dozunu değiştirmeyin, mutlaka hekiminizle konuşun.
  • Diyabet ve insülin eksikliği: İnsülin, potasyumun hücre içine geçmesine yardım eder. Kontrolsüz kan şekeri ve özellikle diyabetik ketoasidoz, potasyumun hücre dışına çıkmasına yol açabilir.
  • Asidoz ve hücre yıkımı: Kanın asitlenmesi, ezilme gibi ciddi yaralanmalar, yanıklar ya da yoğun kas yıkımı (rabdomiyoliz) hücre içindeki potasyumu kana geçirir.
  • Hormonal nedenler: Aldosteron hormonunun yetersizliği (ör. böbrek üstü bezi yetmezliği) böbreklerin potasyum atmasını azaltır.
  • Yalancı yükseklik (psödohiperkalemi): Kan alınırken hücrelerin parçalanması (hemoliz), turnikenin uzun süre bağlı kalması, yumruğun sık sık sıkılması ya da numunenin geç çalışılması sonucu yanlışlıkla yüksek çıkabilir. Beklenmedik bir yükseklikte doktorunuz genellikle tahlili tekrarlatır.

Böbrekleri sağlıklı bir kişide yalnızca besinlerle potasyumun tehlikeli düzeye çıkması pek beklenmez, çünkü sağlıklı böbrekler fazla potasyumu atar. Beslenme, özellikle böbrek fonksiyonu azalmış ya da potasyum yükselten ilaç kullanan kişilerde önem kazanır.

Potasyum Yüksekliğinin Belirtileri: Ne Zaman Acil?

Hafif potasyum yüksekliği çoğu zaman hiçbir belirti vermez ve rutin tahlilde fark edilir. Değer yükseldikçe ya da kısa sürede hızla arttığında şunlar görülebilir:

  • Halsizlik, yorgunluk ve kas güçsüzlüğü
  • Kollarda ve bacaklarda uyuşma, karıncalanma
  • Bulantı
  • Çarpıntı, kalbin düzensiz ya da yavaş atması

Potasyumun asıl tehlikesi kalp ritmi üzerindedir. Belirtiler genellikle 6,0 mmol/L'nin üzerinde belirginleşir, ancak değerin ne kadar hızlı yükseldiği en az kendisi kadar önemlidir.

Acil uyarı: Göğüs ağrısı, çarpıntı ya da düzensiz kalp atışı, nefes darlığı, ani gelişen kas güçsüzlüğü veya bayılma hissi yaşıyorsanız beklemeyin, 112'yi arayın ya da en yakın acil servise başvurun. Tahlilinizde potasyum 6,5 mmol/L ve üzerinde çıktıysa belirti olmasa bile aynı gün acil servise başvurun. 6,0-6,4 mmol/L arasındaysa aynı gün hekiminize ulaşın, kılavuzlar bu durumda tahlilin 24 saat içinde tekrarlanmasını önerir. Daha düşük bir yükseklikte bile ishal, kusma ya da idrarda belirgin azalma gibi nedenlerle kendinizi hasta hissediyorsanız gecikmeden hekiminize başvurun. Bu durumlar diyetle evde çözülecek tablolar değildir.

Potasyum Yüksekliğinde Yenmemesi Gerekenler

Burada "yasak" yerine "sınırlanması ya da porsiyonu küçültülmesi gerekenler" demek daha doğru olur. Hangi besinden ne kadar yiyebileceğiniz, kan değerlerinize göre değişir. ABD Ulusal Böbrek Vakfı (NKF), bir porsiyonda yaklaşık 200 mg ve üzeri potasyum içeren besinleri "yüksek potasyumlu" kabul eder. Potasyum yüksekliğinde genellikle dikkat edilmesi gerekenler şunlardır:

  • Bazı taze meyveler: Muz, kavun, kivi, avokado, portakal, nar ve taze kayısı
  • Kuru meyveler: Kuru kayısı, kuru üzüm, hurma, kuru incir ve kuru erik. Kurutma sırasında su uçtuğu için potasyum yoğunlaşır, küçük bir avuç bile yüksek miktar içerebilir.
  • Bazı sebzeler: Patates (özellikle kabuğuyla fırında, kızartma ve cips), ıspanak, pazı, domates, salça, mantar ve balkabağı
  • Kuru baklagiller: Kuru fasulye, nohut, mercimek ve barbunya. Bunlar fosfor açısından da zengindir.
  • Kuruyemiş ve çekirdekler: Antep fıstığı, badem, fındık, yer fıstığı ve ay çekirdeği
  • Yoğun ürünler: Bitter çikolata, kakao, pekmez ve melas. Türkiye'nin ulusal besin veri tabanı TürKomp'a göre üzüm pekmezinin 100 gramında yaklaşık 590-830 mg, dut ve keçiboynuzu pekmezinde daha da fazla potasyum bulunur.
  • İçecekler: Meyve ve sebze suları (portakal suyu, domates suyu), hindistan cevizi suyu
  • Süt ve süt ürünleri: Bir su bardağı süt ya da yoğurtta yaklaşık 260-380 mg potasyum bulunur ve NKF bunları yüksek potasyumlu besinler arasında sayar. Tamamen çıkarılmaları gerekmez, ancak miktarın planlanması gerekir.

Aşağıdaki tabloda sık tüketilen yüksek potasyumlu besinleri ve yerlerine koyabileceğiniz daha düşük potasyumlu alternatifleri görebilirsiniz.

Yüksek potasyumlu besinYaklaşık potasyum (mg/100 g)Daha düşük potasyumlu alternatifYaklaşık potasyum (mg/100 g)
Muz (çiğ)360Elma (çiğ, kabuklu)110
Kuru kayısı1.160Yaban mersini (çiğ)80
Avokado (çiğ)490Ananas (çiğ)110
Kivi (çiğ)310Çilek (çiğ)150
Kavun (çiğ)230-270Karpuz (çiğ)110
Fırında patates (kabuklu)540Beyaz pirinç (haşlanmış)35
Ispanak (haşlanmış)470Salatalık (çiğ, kabuklu)150
Kuru fasulye (haşlanmış, türüne göre)390-560Makarna (haşlanmış)45
Mercimek (haşlanmış)370Bulgur (haşlanmış)70
Antep fıstığı (kavrulmuş)1.000Taze fasulye (haşlanmış)150
Badem (çiğ)730Patlıcan (haşlanmış)120
Domates salçası (tuzsuz, konserve)1.010Soğan (çiğ)150

Değerler USDA FoodData Central (SR Legacy) verilerinden yuvarlanmıştır ve besinin yenilebilir 100 gramı içindir. Türkiye'nin ulusal besin veri tabanı TürKomp'ta bazı yerli ürünler için farklı değerler yer alır (ör. muzda 100 gramda yaklaşık 160-230 mg, kavrulmuş antep fıstığında yaklaşık 780 mg). Değerler çeşide, olgunluğa ve pişirme yöntemine göre değişebilir. Unutmayın, belirleyici olan porsiyondur: Düşük potasyumlu bir besinden çok büyük miktarda yemek, onu yüksek potasyumlu bir öğüne dönüştürebilir.

Potasyumu Düşük Besinler: Potasyumdan Fakir Diyet Listesi

Aşağıdaki besinler, makul porsiyonlarda tüketildiğinde genellikle düşük potasyumlu kabul edilir. Listenin amacı tabağınızı kısıtlamak değil, seçeneklerinizi görmenizi sağlamaktır.

  • Meyveler: Elma, armut, ananas, yaban mersini, ahududu, çilek, karpuz, kızılcık, erik, limon ve az miktarda üzüm
  • Sebzeler: Salatalık, marul, lahana, karnabahar (pişmiş), taze fasulye, patlıcan, biber, soğan, pırasa (pişmiş) ve kabak (haşlanmış)
  • Tahıllar: Beyaz pirinç, makarna, şehriye, bulgur ve beyaz ekmek. Tam tahıllı ürünler daha fazla potasyum ve fosfor içerir, bu yüzden tercihleri kişiye göre değişir.
  • Protein kaynakları: Bir yumurtada yaklaşık 60-70 mg potasyum bulunur. Pişmiş et, tavuk ve balık ise 100 gramda yaklaşık 250-400 mg potasyum içerir. Bunlarda belirleyici olan porsiyondur, ayrıca böbrek hastalığında protein miktarı da ayrıca planlanır.
  • İçecekler: Su ve açık demlenmiş çay

Bu listedeki armut, lahana ve haşlanmış kabak bazı kaynaklarda "orta" grupta yer alır, bu yüzden porsiyonlarını küçük tutmak iyi olur. Yaban mersini ise bu listenin en çok sorulan meyvelerinden biri: 100 gramında yaklaşık 80-100 mg potasyum bulunur. Bu nedenle potasyum yüksekliğinde, porsiyona dikkat ederek genellikle tercih edilebilir.

Pişirme ile Potasyumu Azaltma: Haşlama Yöntemi

Potasyum suda çözünür. Bu yüzden sebzelerin potasyumunu azaltmanın en etkili yolu doğru haşlamadır. Patates üzerinde yapılan bir çalışmada, küp küp doğranıp haşlanan patatesin potasyumu yaklaşık yarı yarıya, rendelenip haşlananınki ise yaklaşık dörtte üç oranında azalmıştır. Aynı çalışmada patatesi yalnızca suda bekletmek (ıslatmak) potasyumu anlamlı ölçüde düşürmemiştir. Taze yeşil fasulye ve pazı ile yapılan başka bir çalışmada da ıslatma potasyumu yaklaşık %10-20 azaltmış, asıl etkiyi haşlama sağlamıştır.

  1. Sebzeyi soyun ve küçük parçalar ya da ince dilimler (yaklaşık 3 mm) halinde doğrayın. Parçalar küçüldükçe suya geçen potasyum artar.
  2. Bol suda haşlayın. ABD Ulusal Böbrek Vakfı, sebze miktarının yaklaşık 5 katı su kullanılmasını önerir.
  3. Haşlama suyunu mutlaka dökün. Bu suyu çorba, sos ya da pilav için kullanmayın.
  4. Patates gibi yüksek potasyumlu sebzelerde suyu yarıda döküp taze suyla ikinci kez haşlamak (çift haşlama) ek fayda sağlayabilir.
  5. Konserve sebze ve meyvelerin suyunu dökün, sebzeyi süzüp durulayın.

Yeşil fasulye ve pazı üzerinde yapılan çalışmada dondurulmuş sebzeler, pişirme sırasında taze olanlara göre daha fazla potasyum kaybetmiştir. Buna karşılık buharda pişirme, fırınlama, mikrodalga ve kızartma potasyumu belirgin şekilde azaltmaz, çünkü potasyumun geçeceği ve dökülecek bir haşlama suyu yoktur. Haşlamanın potasyumu tamamen yok etmediğini de unutmayın: Haşlanmış yüksek potasyumlu sebzelerde de porsiyon kontrolü gerekir. Haşlama bazı suda çözünen vitaminleri de azalttığı için bu dengeyi diyetisyeninizle birlikte kurmanız en iyisidir.

Gizli Potasyum Kaynakları

Bazen tabakta görünmeyen kaynaklar, potasyumu en çok yükselten etkenler olur. Özellikle şunlara dikkat edin:

  • "Az sodyumlu tuz" ve tuz yerine geçen ürünler: Bu ürünlerde sodyumun yerine çoğunlukla potasyum klorür kullanılır. Ürüne göre bir çay kaşığında yaklaşık 1.500-2.500 mg potasyum bulunabilir. Tansiyon için tuzu azaltmak isterken bilmeden potasyum yüklenmek mümkündür. Potasyumunuz yüksekse bu ürünleri doktorunuza danışmadan kullanmayın.
  • Katkı maddeleri: İşlenmiş et ürünleri, hazır yemekler, hazır çorbalar ve bazı unlu mamullerde potasyum klorür (E508), potasyum fosfatlar (E340), potasyum sorbat (E202) ve potasyum laktat (E326) gibi katkılar bulunabilir. Katkı maddesi olarak eklenen potasyum vücutta kolayca emilir (yaklaşık %90). Etiketlerde "potasyum" kelimesini aramayı alışkanlık haline getirin.
  • İçecekler: Meyve suları, domates suyu, hindistan cevizi suyu ve bazı elektrolit tozları ya da "mineralli" içecekler
  • Takviyeler: Multivitamin-mineral ürünleri, potasyum içeren takviyeler ve bazı bitkisel ürünler. Kullandığınız her takviyeyi doktorunuza ve diyetisyeninize bildirin.
  • Kakao ve hazır karışımlar: Sıcak çikolata tozları ve kakaolu ürünler

Örnek 1 Günlük Düşük Potasyumlu Menü

Bu menü yalnızca fikir vermek için hazırlanmış bir örnektir, size özel bir reçete değildir. Diyaliz hastalarında sıvı, fosfor ve sodyum sınırları da devreye girer. Diyabette karbonhidrat miktarı ayrıca planlanır. Porsiyonlarınızı mutlaka diyetisyeninizle belirleyin.

  • Kahvaltı: 1 haşlanmış yumurta, 1 ince dilim az tuzlu beyaz peynir, 2 ince dilim ekmek, salatalık ve marul, 1 tatlı kaşığı bal ya da reçel, açık çay
  • Ara öğün: 1 küçük elma
  • Öğle: Izgara tavuk, birkaç kaşık pirinç pilavı, küçük doğranıp haşlanmış ve suyu dökülmüş zeytinyağlı taze fasulye, limonlu marul-salatalık salatası
  • Ara öğün: Bir avuç yaban mersini ya da birkaç dilim ananas ve 2-3 galeta
  • Akşam: Haşlanıp suyu dökülmüş kabak ve biberle hazırlanmış zeytinyağlı, sarımsaklı makarna. Doktorunuz uygun görüyorsa küçük bir kase yoğurt.
  • Gece: 1 küçük armut ya da birkaç çilek

Lezzet için tuz yerine geçen ürünler yerine limon, sirke, sarımsak, kekik, nane, pul biber gibi baharatları kullanabilirsiniz.

Sık Sorulan Sorular

Potasyum nasıl düşürülür?

Yüksek potasyumun tedavisi nedene ve değere göre hekim tarafından planlanır. Gerekirse ilaçlarınız düzenlenir ya da potasyumu düşüren tedaviler uygulanır. Beslenme tarafında yüksek potasyumlu besinleri sınırlamak, sebzeleri haşlayıp suyunu dökmek ve tuz yerine geçen ürünlerden uzak durmak destekleyici adımlardır. Kendi başınıza idrar söktürücü, müshil ya da benzeri ürünler kullanmayın.

Potasyumu ne düşürür, potasyum yüksekliğini düşüren gıdalar var mı?

Kandaki potasyumu doğrudan düşüren bir besin yoktur. Düşük potasyumlu besinler, günlük alımınızı azaltarak dolaylı yoldan yardımcı olur. Düzenli bağırsak alışkanlığı da önemlidir, çünkü potasyumun bir kısmı dışkıyla atılır. Böbrek fonksiyonu azaldıkça bağırsağın bu atımdaki payı artar ve kabızlık potasyum yükselmesine zemin hazırlayabilir.

Potasyum yüksek olanlar ne yemeli?

Elma, armut, ananas, yaban mersini, çilek, karpuz, salatalık, marul, lahana, taze fasulye, patlıcan, biber, pirinç, makarna ve bulgur gibi düşük potasyumlu besinlerle çeşitli bir tabak oluşturabilirsiniz. Protein ve süt ürünleri miktarınızı diyetisyeninizle birlikte belirleyin.

Potasyum içermeyen yiyecekler var mı?

Dürüst cevap: Neredeyse yok. Hemen her doğal besinde biraz potasyum bulunur. Su, şeker ve sıvı yağlar sıfıra çok yakındır, ancak bunlar beslenmenin temeli olamaz. Pratikte hedef "potasyumsuz" değil, "düşük potasyumlu" beslenmektir. Beyaz pirinç, makarna, beyaz ekmek, elma ve yaban mersini bu açıdan en düşük seçenekler arasındadır.

Potasyum yüksekliğinde muz yenir mi?

USDA verilerine göre orta boy bir muzda (yaklaşık 120 g) yaklaşık 420 mg potasyum bulunur. TürKomp'ta Türkiye'de satılan muzlar için daha düşük değerler (100 gramda yaklaşık 160-230 mg) yer alıyor, yani miktar çeşide göre değişebilir. Potasyumunuz yüksekse genellikle muzun sınırlanması önerilir. Ara sıra küçük bir porsiyonun planınıza sığıp sığmayacağına diyetisyeninizle birlikte karar verebilirsiniz.

Potasyum kısıtlaması herkes için gerekli mi?

Hayır. Güncel böbrek hastalığı kılavuzları potasyum yönetiminin kişiye özel olmasını öneriyor ve meyve-sebzeyi gereksiz yere kısmak yerine özellikle işlenmiş gıdalardaki katkı kaynaklı potasyuma dikkat çekiyor. Kan değeriniz normalse ve doktorunuz önermediyse kendi kendinize potasyum kısıtlaması yapmayın.

Böbrek hastalığında potasyum, fosfor, sodyum ve protein dengesi birlikte ele alınır ve bu plan nefroloğunuzun takibinde hazırlanmalıdır. Takip edildiğiniz hastanenin diyetisyen birimi, tahlillerinize göre size uygun düzeni nefroloğunuzla birlikte belirleyebilir.

Kaynaklar