Kralların Hastalığı Gut: Beslenmede Nelere Dikkat Edilmeli?
Bu içerik bilgilendirme amaçlıdır; tıbbi tanı veya tedavi yerine geçmez. Kişisel sağlık kararlarınız için bir sağlık profesyoneliyle görüşünüz.
Gut, kanda ürik asit yükselip eklemlerde kristal biriktiğinde ortaya çıkan, ani ve şiddetli eklem ağrısıyla seyreden bir artrit türüdür. Tedavinin temelini hekiminizin önerdiği ilaçlar oluşturur. Beslenme bu tedaviyi destekler ama yerini tutmaz. Beslenmede öne çıkan noktalar şunlardır: alkolü (özellikle birayı) ve şekerli içecekleri azaltmak, et, sakatat ve deniz ürünlerinde porsiyonu küçültmek, fazla kiloyu yavaş vermek ve yeterli sıvı almak.
Gut nedir, neden "kralların hastalığı" denir?
Vücut, hücrelerde ve bazı besinlerde bulunan purinleri parçalarken ürik asit oluşturur. Ürik asit normalde böbreklerle atılır. Kandaki ürik asit fazla olduğunda eklem çevresinde kristaller oluşabilir ve bu kristaller ağrıya yol açar.
Atak çoğunlukla ayak başparmağında başlar. Ayak bileği, diz, el bileği ve dirsek de etkilenebilir. Eklem birden ağrır, ısınır, şişer ve kızarır. Tedavi almayan bir atak genellikle 1 ila 2 hafta sürer.
"Kralların hastalığı" adı, gutun geçmişte bol et ve alkol tüketebilen varlıklı kesimlerle özdeşleştirilmesinden gelir. Bugün her kesimden insanda görülür. Fazla kilo, alkol, idrar söktürücü ve bazı tansiyon ilaçları, yüksek tansiyon, yüksek kolesterol, diyabet, böbrek sorunları ve menopoz riski artıran etkenler arasındadır. Gut ailede de görülebilir ve erkeklerde, özellikle yaş ilerledikçe, daha sıktır.
Bu önerileri kendi yaşamınıza nasıl uyarlayacağınızı birlikte planlayabiliriz.WhatsApp’tan yazın
Tedavide ilacın ve beslenmenin yeri
Amerikan Romatoloji Derneği (ACR) 2020 ve Avrupa Romatoloji Birliği (EULAR) kılavuzlarına göre gut tedavisinin iki ayağı vardır: atak sırasında ağrıyı ve iltihabı azaltan ilaçlar ve ürik asidi uzun vadede düşüren ilaçlar. Sık atak geçiren, derisi altında tofüs adı verilen birikintiler oluşan ya da eklem hasarı görülen kişilerde ürik asit düşürücü tedavi güçlü biçimde önerilir. Kılavuzlar çoğu hasta için kan ürik asidini 6 mg/dL altında tutmayı hedefler. Sizin için uygun hedefi ve ilacı hekiminiz belirler.
Ürik asit düşürücü ilaçlar, şikâyet olmayan dönemlerde de düzenli kullanılmalıdır. İlacı ağrı geçti diye kendi başınıza bırakmayın ya da dozunu değiştirmeyin.
ACR kılavuzu beslenme önerilerini "koşullu" öneri olarak sınıflar: alkolü, purin alımını ve yüksek fruktozlu mısır şurubunu sınırlamak, fazla kilolu kişilerde kilo vermek. Bu adımlar atak riskini azaltmaya yardımcı olabilir, ancak ilaç tedavisinin yerine geçmez.
Gut atağı sırasında ne yapmalı?
Atağın başladığını fark ettiğinizde en önemli adım, hekiminizin önceden reçete ettiği atak ilacını vakit kaybetmeden almaktır. Atak tedavisinde kolşisin, steroid olmayan iltihap giderici ilaçlar ya da kortikosteroidler kullanılır. Hangisinin size uygun olduğuna hekiminiz karar verir.
- Eklemi dinlendirin ve yukarıda tutun.
- Havluya sarılı buz kompresini bir seferde en fazla 20 dakika uygulayın.
- Hekiminiz aksini söylemediyse bol su için.
- Gece yorganın ağrıyan ekleme değmemesine dikkat edin ve ekleme yük bindirmeyin.
Atak döneminde yeni ve sert bir diyete başlamak yerine sıvı alımınızı sürdürün. Fazla alkol, çok büyük öğünler ve susuz kalmak atağı tetikleyebilen etkenler arasında sayılır.
Hangi besin ve içecekleri sınırlamalı?
Alkol, özellikle bira
Yaklaşık 47 bin erkeğin 12 yıl izlendiği bir çalışmada gut riski içilen alkol miktarı arttıkça yükseldi. Günde 50 gram ve üzeri alkol alanlarda risk, hiç içmeyenlere göre yaklaşık 2,5 kat bulundu. En güçlü ilişki birayla görüldü. NHS, haftanın bazı günlerini tamamen alkolsüz geçirmeyi öneriyor.
Şekerli içecekler ve meyve suları
46 binden fazla erkekte yapılan bir izlem çalışmasında, günde 2 ya da daha fazla porsiyon şekerli gazlı içecek tüketenlerde gut riski, ayda 1 porsiyondan az içenlere göre yaklaşık 1,85 kat yüksekti. Meyve suyu tüketimi de daha yüksek riskle ilişkiliydi. Şekersiz (diyet) içeceklerde böyle bir ilişki görülmedi. Şekerli içecek alışkanlığını azaltmak için şeker bağımlılığı yazımıza göz atabilirsiniz.
Et, sakatat ve deniz ürünleri
Aynı büyük çalışmada et tüketimi en yüksek olan grupta gut riski yaklaşık yüzde 41, deniz ürünü tüketimi en yüksek olan grupta yaklaşık yüzde 51 daha yüksek bulundu. Gut tanılı 633 kişide yapılan başka bir çalışmada, iki gün içinde alınan purin miktarı arttıkça tekrarlayan atak riski yükseldi. En yüksek purin alımında risk yaklaşık 5 kattı ve ilişki et, sakatat ve deniz ürünü gibi hayvansal kaynaklarda daha belirgindi.
Bir bağlam notu: ağır metal yazımızda hamsi ve sardalya gibi küçük balıkları cıva açısından daha güvenli seçenekler arasında anlattık. O değerlendirme cıva içindir. Gutta konu purin yükü olduğu için balığı tamamen bırakmak yerine porsiyonu ve sıklığı hekiminiz ya da diyetisyeninizle belirlemeniz daha doğru olur.
Tabağınızda nelere yer verebilirsiniz?
- Süt ve süt ürünleri: Süt ürünü tüketimi en yüksek olan grupta gut riski yaklaşık yüzde 44 daha düşük bulundu. Süt ve yoğurt günlük öğünlerinizde yer alabilir.
- Sebzeler ve baklagiller: Ispanak, mantar, bezelye ya da mercimek gibi purin içeren bitkisel besinlerin ılımlı tüketimi gut riskinde artışla ilişkili bulunmadı. Bu besinleri tabağınızdan çıkarmanız gerekmez.
- Kiraz: Gut tanılı 633 kişide, iki gün içinde kiraz yemek atak riskinde yaklaşık yüzde 35 düşüşle ilişkiliydi. Bu gözlemsel bir çalışmadır. ACR kılavuzu kanıtı öneri yapmaya yeterli bulmamıştır. Kiraz meyve seçeneklerinizden biri olabilir, ilacın yerini tutmaz.
- Su: Yeterli sıvı almak susuz kalmanın tetiklediği atak riskini azaltmaya yardımcı olur. Su, eklemdeki kristalleri eritmez. Kalp ya da böbrek hastalığınız varsa günlük sıvı miktarınızı hekiminizle belirleyin.
ACR kılavuzu, gut tedavisine C vitamini takviyesi eklenmemesini koşullu olarak önerir. Herhangi bir takviye kullanmayı düşünüyorsanız önce hekiminizle konuşun.
Kilo vermek: yavaş ve dengeli
Fazla kilolu ya da obez kişilerde kilo vermek ACR kılavuzunda koşullu olarak önerilir. NHS ise kilo verirken şok diyetlerden kaçınılmasını vurgular. Hedef, sürdürülebilir bir hızda ve dengeli öğünlerle kilo vermektir. Hızlı kilo vermenin olası sakıncalarını kısa sürede ani kilo verme yazımızda ele aldık.
Düzenli egzersiz de önerilenler arasındadır. Ancak eklemlere aşırı yük bindiren yoğun egzersizlerden kaçınmak gerekir. Sigarayı bırakmak da bu önerilerin bir parçasıdır.
Ne zaman hekime başvurmalısınız?
- Gut belirtilerini ilk kez yaşıyorsanız.
- Gut tanınız var ve kullandığınız tedavi işe yaramıyorsa.
- Ataklarınız sıklaşıyorsa ya da derinizin altında sert şişlikler fark ediyorsanız.
Acil başvuru gerektiren durum: Eklemde ani ağrı ve şişlik varken ağrı giderek artıyorsa, yüksek ateşiniz varsa (üşüme, titreme ya da sıcaklık hissi) veya kendinizi hasta hissedip yemek yiyemiyorsanız beklemeyin. Bu belirtiler eklem içinde enfeksiyona işaret edebilir ve hemen tıbbi yardım gerektirir.
Tedavi edilmeden tekrarlayan gut; eklem hasarı, tofüs ve böbrek taşı gibi sorunlara yol açabilir. Bu nedenle düzenli hekim kontrolü önemlidir.
Kullandığınız ilaçlarla uyumlu, size uygun bir beslenme planı için online ya da Halkalı Atakent kliniğinde destek alabilirsiniz.
Kaynaklar
- FitzGerald JD, Dalbeth N, Mikuls T, ve ark. 2020 American College of Rheumatology Guideline for the Management of Gout. Arthritis Care & Research. 2020. PubMed
- Richette P, Doherty M, Pascual E, ve ark. 2016 updated EULAR evidence-based recommendations for the management of gout. Annals of the Rheumatic Diseases. 2017. PubMed
- NHS. Gout. Sayfa incelemesi 2023, video incelemesi 2026. nhs.uk
- Choi HK, Atkinson K, Karlson EW, Willett W, Curhan G. Purine-rich foods, dairy and protein intake, and the risk of gout in men. New England Journal of Medicine. 2004. PubMed
- Choi HK, Atkinson K, Karlson EW, Willett W, Curhan G. Alcohol intake and risk of incident gout in men: a prospective study. Lancet. 2004. PubMed
- Choi HK, Curhan G. Soft drinks, fructose consumption, and the risk of gout in men: prospective cohort study. BMJ. 2008. PubMed
- Zhang Y, Chen C, Choi H, ve ark. Purine-rich foods intake and recurrent gout attacks. Annals of the Rheumatic Diseases. 2012. PubMed
- Zhang Y, Neogi T, Chen C, ve ark. Cherry consumption and decreased risk of recurrent gout attacks. Arthritis & Rheumatism. 2012. PubMed
Okuduklarınızı size özel bir plana dönüştürelim.
Online ya da Halkalı Atakent’te yüz yüze. 10 dakikalık ön görüşme ücretsiz.